Metodoloji

Sistemin neyi, hangi modele dayanarak, hangi eşiklerle değerlendirdiği. Her eşiğin kaynağı aşağıda verilmiştir.

Sürüm 1.0 · Eylül 2026

Bu bir tanı aracı değildir. ControlAtWork klinik teşhis koymaz, kimseyi «mobbing mağduru» veya «hasta» olarak sınıflandırmaz. Ürettiği şey; karşılanan ve karşılanmayan ölçütlerin dökümü, olası açıklamalar ve önerilen adımlardır. Klinik değerlendirmenin yerine geçmez.

1. Neyi ölçüyoruz

Sistem, çalışanın anlattıklarından üç şeyi ayrıştırır: hangi olumsuz davranışlara maruz kaldığı, ne kadar süredir ve hangi sıklıkta maruz kaldığı, ve bunun iş yapabilirliği ile genel iyilik hâline nasıl yansıdığı.

Davranışlar 29 alt kategoriye ayrılır. Bu kategoriler dört tipe gruplanır:

TipKapsam
Aİletişimin engellenmesi, susturma, sözünü kesme
BSosyal izolasyon, dışlama, görmezden gelme
Cİtibarın hedef alınması, aşağılama, dedikodu
Dİşin ve mesleki konumun hedef alınması

İzolasyonun en belirleyici gösterge sayılması bir tercih değil, bulgudur: Notelaers ve arkadaşlarının gizli sınıf analizinde sosyal dışlanma, ağır mağdur profilini diğer sınıflardan ayıran en belirleyici göstergedir.

2. İki eksenli değerlendirme

Mobbing tek bir sayıya indirgenemez. Bir kişi kısa sürede yoğun bir saldırıya uğramış olabilir; bir başkası üç yıldır düşük yoğunlukta ama tükenmiş olabilir. Bu yüzden iki ayrı eksen üretiyoruz.

Maruziyet düzeyi (0–5)

Şu an ne yaşandığını tanımlar. Notelaers'ın gizli sınıf modeline dayanır.

DüzeyAnlamı
0Sistematik olumsuz davranış örüntüsü saptanmadı
1İşe ilişkin olumsuz geri bildirim yoğunluğu var, henüz örüntü değil
2Olumsuz muamele var, sistematiklik ölçütleri karşılanmıyor
3Zaman zaman mobbing niteliğinde davranışlar
4İşe ilişkin sistematik örüntü mevcut
5Literatürdeki ağır mağdur profiliyle güçlü örtüşme

Zorunlu kilit: Güç dengesizliği doğrulanmadıkça maruziyet düzeyi 3'ü geçemez — teknik olarak da geçemez, kod bunu engeller. Güç dengesizliği olmayan çatışma, ne kadar yoğun olursa olsun mobbing tanımına girmez.

Süreç evresi (0–6)

Sürecin nereye geldiğini tanımlar. Ege'nin Leymann modelini İtalyan iş hayatına uyarlayarak geliştirdiği altı evre modeline dayanır.

EvreAdı
0Sıfır Koşul — genel çatışma iklimi, henüz hedef yok
1Hedeflenmiş çatışma
2Mobbingin başlangıcı
3İlk psikosomatik belirtiler
4Personel yönetiminin hata ve suistimalleri
5Psikofiziksel sağlığın ağırlaşması
6İş dünyasından dışlanma

Ege'nin literatüre asıl katkısı Sıfır Koşul'dur: İtalyan (ve Türkiye'ye de büyük ölçüde uyan) işyeri kültüründe süreç, herkesin herkesle çatıştığı genel bir rekabet ikliminden doğar; kişiye yönelmiş çatışma bunun içinden çıkar.

Tırmanmanın işareti çeşitlenmedir

Yaygın varsayımın aksine süreç ilerlerken aynı davranışın sıklığı artmaz; farklı türde davranışlar devreye girer. Önce sözünüz kesilir, sonra toplantıya çağrılmazsınız, sonra işiniz elinizden alınır. Sistem bu yüzden tekil sıklığı değil, kaç farklı kategoride bulgu olduğunu tırmanma göstergesi sayar.

3. Beş zorunlu ölçüt

Bir durumun mobbing tanımını karşılayabilmesi için beş ölçütün tamamı gerekir. Sistem her birini ayrı ayrı işaretler ve raporda «karşılandı / karşılanmadı / belirsiz» olarak gösterir — puan olarak değil.

  1. Somut olumsuz davranış. Genel bir memnuniyetsizlik değil, adı konabilen bir davranış.
  2. Tekrar. Tek seferlik bir olay, ne kadar ağır olursa olsun, mobbing değildir.
  3. Süre. Literatürdeki eşik altı aydır. Sistem bu eşiği keskin bir kesme noktası değil, ağırlık olarak kullanır.
  4. Güç dengesizliği. Modelin çekirdeği. Hedeflenen kişinin kendini savunmakta zorlanması. Dikey (üst→ast) veya yatay (akran) olabilir; yatay mobbingde dengesizlik sayısal veya sosyal üstünlükten doğar.
  5. Yönelmişlik. Davranışın belirli bir kişiye yöneldiğinin ayırt edilebilmesi. Herkese aynı şekilde davranan bir yönetici kötü bir yönetici olabilir; bu ayrı bir sorundur.

4. Dışlama işaretleri

Mobbinge benzeyen ama mobbing olmayan durumları ayırmak, mobbingi tespit etmek kadar önemlidir. Yanlış pozitif, hem kuruma hem anlatan kişiye zarar verir. Sistem şu durumları işaretler ve değerlendirmeyi buna göre yumuşatır:

5. Sohbetten veri çıkarımı

Anket yerine sohbet kullanmamızın nedeni yalnızca konfor değil. Lucas ve arkadaşlarının 2014 çalışması, insanların bir bilgisayarla konuştuklarını bildiklerinde daha dürüst yanıt verdiğini gösteriyor — yargılanma beklentisi düştüğü için. Bu yüzden sistem insan taklidi yapmaz; ne olduğunu açıkça söyler.

Konuşma yönetiminde motivasyonel görüşmenin OARS çerçevesi (açık uçlu soru, onaylama, yansıtma, özetleme) ve hassas konularda Shea'nın CASE tekniklerinden normalizasyon ile davranışsal olay soruşturması kullanılır.

Hatırlamayı açmak için bilişsel görüşmenin iki tekniği kullanılır. Bağlam canlandırma: kişi genel konuşuyorsa tek bir ana götürülür — oda, saat, kimin nerede olduğu. Bellek genel değil sahneye bağlı çalışır; biri açılınca diğerleri arkasından gelir. Her şeyi anlat: neyin önemli olduğuna karar verme yetkisi kişiden alınmaz, çünkü "bu saçma" diye atladığı şey çoğu zaman ölçüme girendir. Fisher ve Geiselman'ın derlediği meta-analizler bu tekniklerin temel görüşmeye göre belirgin biçimde daha fazla doğru ayrıntı ürettiğini gösteriyor.

Süre ve sıklık zaman çapalarıyla saptanır. "Kaç aydır sürüyor" sorusu tahmine yol açar; insanlar süreyi ay olarak değil olay olarak hatırlar. Bunun yerine takvim kişinin kendi hayatından kurulur ("bayramdan önce miydi", "yeni müdür gelmeden önce nasıldı") ve süre sonunda toplanıp teyit ettirilir. Yöntem, Sobell ve Sobell'in Timeline Followback yaklaşımından uyarlanmıştır. Bu ayrıntı önemlidir: süreklilik göstergesi doğrudan bu cevaba dayanır.

Kullanmadığımız bir teknik

Bilişsel görüşmenin perspektif değiştirme tekniği ("olayı karşı tarafın gözünden anlat") tanık ifadesinde işe yarar; burada kullanılmaz. Kendisine zarar veren kişinin yerine geçmesini istemek, kişiyi kendi yaşadığını mazur gösterme konumuna sokar. Aynı sebeple "olayı tersten anlat" da yoktur: o teknik doğruluk sınaması içindir ve burada kimse sınanmıyor.

Filtreler

Konuşulmamış bir alan açılmaz. Kişi psikolojik bir zorlanmadan söz etmediyse o alanın soruları hiç gelmez. Sistem her turda hangi alanların hâlâ boş olduğunu hesaplar, ama boş olanı zorlamaz — yalnızca kapı açıldığında girer.

Bağlam çıkarımları

Failin konumu (dikey/yatay), sürenin uzunluğu, süreklilik ve düzen anlatının içinden çıkarılır; doğrudan sorulmaz. Bu çıkarımlar yalnızca ölçüt değerlendirmesinde kullanılır ve kişiye geri gösterilmez.

Anlatım tonu

Anlatının içinde geçen argo, şiddet ve aşağılama dilinin yoğunluğu ölçülür. Ölçülen şey kişinin bir özelliği değil, o anlatının tonudur: küfreden biri öfkeli olabilir, alışkanlığı olabilir ya da o gün kötü olabilir. Bu yüzden çıktı bir sıfat değil bir orandır ve kişiye geri gösterilmez.

Yoğunluk türe göre ayrılır — başkasına yönelik şiddet dili, aşağılama, cinsel içerikli argo ve genel argo. Bunları tek kovaya koymak, en kritik olanı en sıradanının içinde kaybetmek olurdu. Baron ve Neuman'ın işyeri saldırganlığı üzerine çalışması, sözlü saldırganlığın fiziksel olandan çok daha yaygın olduğunu ve çoğu zaman ondan önce geldiğini gösteriyor.

Kendine zarar diline ilişkin hiçbir gösterge kuruma iletilmez — toplulaştırılmış olarak bile. O bir ölçüm değil, kriz sinyalidir ve kişinin kendisine aittir. Kuruma giden ton bilgisi ise ancak firma bunu ayrıca açtıysa, asgari toplulaştırma eşiği aşıldıysa ve ölçüme giren kelime sayısı anlamlıysa gösterilir.

Ayrılma düşüncesi

Kişinin işten ayrılmayı düşünüp düşünmediği anlatının içinden çıkarılır; doğrudan sorulmaz. Bu gösterge hem Leymann'ın dördüncü aşamasına hem Ege'nin altıncı evresine karşılık gelir. Djurkovic ve arkadaşlarının çalışması, maruziyet ile ayrılma niyeti arasındaki ilişkiyi ve örgütsel desteğin bu ilişkiyi zayıflatıcı etkisini göstermektedir — yani gösterge yalnızca bir kayıp riski değil, alınacak önlemin işe yarayıp yaramadığının da ölçüsüdür.

6. Bilinçli olarak yapmadıklarımız

Bazı şeyler teknik olarak mümkün olduğu hâlde yapılmıyor. Her biri gerekçelidir:

7. Kurumsal raporlama ve asgari toplulaştırma eşiği

Kuruma giden rapor, bireysel yanıtları değil birim düzeyinde toplulaştırılmış göstergeleri içerir. Bir kırılım en az 5 kişi içermiyorsa hiç gösterilmez. Bu kural yalnızca toplam sayıya değil, her kırılıma ayrı ayrı uygulanır; aksi hâlde iki kırılımın farkı alınarak kişi tespit edilebilirdi.

Yönetici hiçbir koşulda ham metin, alıntı, kelime bulutu, katılımcı listesi veya katılım sayısı görmez. Kişiye özel kod olmadığı için kimin katıldığı bilgisi sistemde hiç oluşturulmaz.

8. Sınırlılıklar

9. Kaynaklar